Orta Asya Türk Tarihi Ders Notları

aygunhoca tarafından yazıldı. Aktif .

ORTA ASYA TÜRK TARIHI
Türk adı çeşitli zamanlarda değişik milletler tarafından değişik manalarda izah edilmiştir.
Bunların içinde en aygını güçlü kuvvetli,töre sahibi,türeyen çoğalan,miğferdi.
ORTA ASYA'NIN SINIRLARI
Doğuda Kingan Dağları
Batıda Hazar Denizi
Kuzeyde Sibirya Altay Dağları
Güneyde Hindikuş ve Karanlık Dağları.
Bu bölgede çeşitli kültür merkezleri tespit edilmiştir.
Anav Türkmenistan Aşkabat MÖ 5 ile1 binde
Kalteminar Harzem MÖ 3 bin
Afenosyova Altay sayan dağlarının küvey batısı
Andronova afenosyovanın devamı
Abakan
Namazgah

ORTA ASYADAN GÖÇLER
Türklerin tarΠep ekonomik sebepler ağır basmaktadır.
MS göçlerde ise siyasi sebepler ağır basmaktadır.
MÖ 4000 lerde başlayan göçler uzun yıllar sürmüştür.
Ana göçlerin sebeplerine bakıldığında:
Iklim şartlarının değişmesi
Kuraklığın başlaması
Otlakların daralması
Hayvan hastalıkları
Nüfus artışı
Boylar arası çekişmeler
Yeni ülkeler fethetme arzusu
Çin in kısmı baskısı Gidilen yerlere bakıldığında
Kuzeye gidenler:Sibiryaya
Güneye gidenler:Afganistan Iran,Hindistana
Doğuya gidenler:Cin,Uzak Doğu,Amerikaya
En büyük kitle batıya gitmiştir,bunlardan bir kısmı Hazar denizinin kuzeyinden orta Avrupa Iskandinav ülkeleri Balkanlara.Hazar denizinin altından     gidenler ise Iran Mezopotamya Anadolu Mısır Suriye ye gitmişlerdi.
Göçlerin sonuçlarına bakıldığında:
1)    Gidilen yerlere maden işlemesi götürüldü.
2)    Atın evcilşetirilmesi ve at arabası götürüldü.
3)    Tarım faaliyetleri gidilen yerlerde öğrenildi.
4)    Örgütçü,fetihçi,savaşçı yönümüz gelişti.
5)    Kültür alışverişi oldu.

ASYA HUN IMPARATORLUÄžU MÖ 1000 (220) MS 156-256
Göçlerden sonra Asya'da kurulan ilk devletimizdir.
Orhun Selengaü ırmakları çevresinde kurulmuştur.
Bu devletin kuruluş tarihi bilinmemektedir.Tahmini olarak MÖ 1000-900 olarak değerlendirilmektedir.
Hunlara ait ilk belge MÖ 318 yılına ait Çin kaynaklarında
geçen bir ticaret sözleşmesidir.
Bu belge Türk diploması hayatının ilk antlaşmasıdır.
Bilinen ilk kağanları Teoman dır  MÖ 220-209
Teoman Türk boylarının itaat altına almıştır.
Çine seferle düzenlemiş çin sedtinin
yapılmasını sağlamıştır.MÖ 214
MÖ 209 da Mete tarafından öldürüldü.
En parlak dönemlerini Mete zamanında
yaşamışlardır.
Tunguz ve Yüeçileri itaat altına aldı.
Mete Hunları imparatorluk haline getirmiştir. Türk boylarını bir bayrak altında ilk defa topladı.
Mete MÖ 197 de üç yıl cine sefer düzenledi. Çini yenmesine rağmen orayı istila etmedi anlaşma yaptı.
Mete'nin böyle yapmasının sebebi kalabalık Çin nüfusu karşısında Türklerin asimle olmasını önlemekti.
Mete böylece Çin'i vergiye bağlamış oldu.
Mete ayrıca ticaret içinde anlaşmaya razı olmuş ve anlaşmanın devamı içinde Cinli bir prensesle evlenmişti.
Mete Çin i bu şekilde kontrol etmek istiyordu.
Fakat bu evlilik faydadan ziyade zarar getirmiştir devletin yıkılmasında etkili olmuştur.
Türk Çin mücadelesinin temelinde yatan Ipek yoludur .Mete zamanında kontrole giren yol MÖ 60 yılına kadar bu yol Hun kontrolünde kaldı.
Mete onluk sistemle Türk ordusunun temelini atmış bu ölçü dünya ordularına da  ölçü olmuştur.
Mete zamanında ilk defa vatan ve millet düşüncesi doğmuştur.
Met askeri ve devlet yönetiminde ilk düzenlemeleri yaparak diğer kurulacak olan Türk devletlerine ölçü olmuştur.
174 yılında ölünce başa Ki-ok geçti.
Bunun zamanında işler kötü gitmeye başladı.
Evlendiği Çinli prenses casusluk yaptı.
MÖ 60 yılında ipek yolu Çinin eline geçince Hunlar ekonomik yönden zayıfladı.
MÖ 58 yılında Hohenyeh başa geldi ve kurtuluşu Çinin himayesine girmekte gördü.
Kardeşi çi-çi buna karşı çıktı.
Iki kardeş itlafa düştüler ve devlet resmen Doğu ve Batı olmak üzere ikiye ayrıldı.MÖ 58
Hohanyeh güneye giderek Çin himayesine girdi.
Batı Hunlara Çinliler baskı yapınca Aral ve Balkaş gölü arasına geldiler.
Çuçinin ölümünden sonra batı Hunlar Çinin hakimiyetine girdiler.
48 de Doğu Hunlar  kuzey ve güney olmak üzere bir daha bölündüler.
Kuzey Hunlar 30 yıl Cinlilerle savaştılar. Kuzey hunlar156 yılında Sienpilerin baskısı sonucu batıya göç ettiler.    
Güney Hunlar ise sienpilerin baskısı sonucu 216 da ortadan kalktılar.
Bu devletin yıkılmasında
Boylar arası çekişmenin
Cin baskısı ve entrikaları
Cinli prenseslerin casusluk yapması
Ipek yolunun çinin eline geçmesi
Meteden sonra gelenlerin yetersiz olması
Veraset sistemi etkili olmuştur.


KAVIMLER GÖÇÜ
Aral Gölü ve Balkaş Gölü etrafında toplanan Türk'ler (Hunlar)
1)    Çin baskısı
2)    Ekonomik sebeplerden dolayı
374 yılında batıya göç ettiler.
Bu dönemde Romanın sınırları Avrupa da Ren ve Tuna nehrinde Asya da ise Dicle nehri ve Kafkas dağlarına dayanmıştı.
Romalılar bu sınırların dışında kalan herkese hrıstiyan olmadıkları için barbar diyorlardı.
Bunlar Franklar Alanlar Angıllar Vandollar Vizigotlar Ostragotlar SaüeblerSlavlar Germenler Gepitler Iranlılar.
Balamir Alanların peşine Gotları yendi.
Bu yenilen kavimler batıya doğru hareketl eönlerindeki kavimleri itmeye başladılar.
Onlarda Kafkaslardan Roma sınırından içeriye girdiler.
Böylece yüz yıl sürecek bir göç hareketi başladı.
Işte lV. yüzyıldaki kavimlerin birbirlerini iterek yer değiştirme olayına Kavimler Göçü denir.
Sonuçlarına bakıldığında
1)    395 de Roma ikiye bölündü.
2)    Hrıstiyanlık Katolik ve Ortodoks olmak üzere ikiye ayrıldı.
3)    Avrupa nın etnik yapısı oluştu, bugün ki milletlerin temelleri atıldı.
4)    Bugün ki Avrupa devletlerinin temelleri atıldı.
5)    Hrıstiyanlık Barbar kavimler arasında yayıldı.
6)    Mutlak krallıklar gücünü kaybetti Feodalite doğdu.
7)    Kilise güç kazanarak Skolastik düşünce doğdu.
8)    Avrupa Hun devleti doğdu.
9)    Türk kültürü Avrupa'ya taşındı.
10)    Avrupa da yüz yıl sürecek karışık ortam doğdu
11)    Batı Roma bir süre sonra yıkıldı 476
12)    Ilkçağ bitti ortaçağ başladı.


AVRUPA HUN DEVLETI.

Kavimler Göçü sırasında Türkleri Avrupa'ya Balamir taşımıştı.
Balamir'de sonra başa Uldız geçti. Bunun zamanında bir kol Avrupa'ya bir kol Anadolu'ya girdi.
Daha sonra Karaton başa geçti.
Karaton'dan sonra Rua geçti.
Rua Bizansa baskı yapınca Bizans elçi
gönderdi ve yıllık vergi vermeyi kabul etti.
Daha sonra Atilla başa geçti. 434
Atilla Bizans üzerine l.Balkan seferini yaptı. 
Atilla Bizans'la Kostatiniye (Margos) barışını yaptı.
Doğu Roma yı vergiye bağlandı.
Buna göre
1)    Yıllık vergi iki katına çıkardı,
2)    Hun kaçaklarını geri istedi.
3)    Bizans'ın kendisine karşı ittifaklar içinde olmamasını istedi.
Atilla daha sonra Batı Roma'nın yardım isteği üzerine buradaki iç isyanları bastırdı.
Onun Roma'da olmasından yararlanan Bizans antlaşmayı bozdu.
Bunun üzerine Atilla tekrar Bizans üzerine yöneldi.
Bizans barış istemesi sonucu Anatolius antlaşmasını imzalayarak vergiyi üç katına çıkardı.
Bizans Atilla dan kurtulmak için ona suikast dahi düzenlemeyi düşündü.
451 yılında Atilla Roma'lı prenses Honaryayı istedi.
Çeyiz olarak ta Romanın yarısını istedi.
Verilmeyince Roma seferine çıktı.
Galya'ya girerek Aetyus ile savaştı.
Her iki orduda birbirini yenemedi.
452 yılında Atilla ikinci defa Roma üzerine yürüdü.
Papanın yalvarması sonucu Roma işgalden kurtuldu.
453 yılında Sasaniler üzerine sefere çıkmayı düşünürken Atilla öldü.
Başa önce Ilek geçti Germen isyanıyla uğraşırken öldü ve Germenler Hun devletinde ayrıldı.(454)
Bundan sonra başa Dengizek geçti.
Imparatorluğu ayakta tutmak için çok mücadele verdi.469 da öldü.
Bu sefer başa Irnek geçti.
Irnek Orta Avrupa da tutunamayacağını anlayınca önce Karadeniz'in batı kıyısına döndü.
Buda Bulgar ve Macar devletinin doğmasına neden oldu.
Bu devletin kısa sürede yıkılmasına sebep olan:
1)    Arkadan takviye Türk göçü gelmediğinden azınlıkta kalmaları,
2)    Asker sayılarının düşmesi,
3)    Avrupanın (Roma) yerleşik kültürünün göçebe kültür karşısında ağır basması,

GÖKTÜRK DEVLETI  (KÖKTÜRK) 552-630
Hunların yıkılmasından sonra Asyanın büyük bir bölümüne Juan Juan (Avar Apar cücen) lar hakim oldu.
Aşina boyuna mensup Bumin Kağanda boyuyla beraber Avarların himayesindeydi.
Tölişler Avarlara isyan edince Avar kralının emri üzerine Bumin bu isyanı bastırdı.
Hizmeti karşılığı Avar kralının kızını istedi.
Avar kralı kızını vermeyince Bumin Avarlar üzerine yürüdü ve onları yendi.
Merkezi Ötüken olmaküzere Göktürk devletini kurdu.

Bumin Kitanları Kırgızları itaat altına aldı.
Ülkenin batısını Yabgu unvanıyla kardeşi Istemi'ye bıraktı.
Istemi Sasanilerle ittifak yaparak Ak Hunları ortadan kaldırdı.
Ancak Ipek yolu Göktürklerin eline geçince Sasanilerle ilişkiler bozuldu.
Istemi bu sefer Bizansla Sasanilere karşı anlaştı.
Onları zayıflattı.Buda Hz.Ömer'in işine yaradı.
Bizans -Sasani mücadelesinden yararlanan Istemi  topraklarını Harzem,Azerbeycan ve Taşkente kadar genişletti.
Batıda bu faaliyetler olurken doğuda Bumin ölmüş ve yerine Mukan (K'o-lo) kağan olmuştu.
Mukan Avarlara son darbeyi vurdu ve onların Avrupa'ya göç etmelerine neden oldu.
Mukan kağan Çinlilere Göktürklerin üstünlüğünü kabul ettirerek en parlak dönemi yaşattı.
Avarlar orda devletlerini kurdular.
Mukan dan sonra doğuda başa Tapo kağan geçti.
Batıda ise istemi ölmüş başa Tardu geçmiştir.
Çinliler bu iki kağanı birbirlerine düşürdüler.
Işbara kağan zamanında ise Çin entrikalarından dolayı Devlet  Doğu ve batı olmak üzere ikiye ayrıldı.
Doğu Göktürkler 630,Batı Göktürkler 659 Çin hakimiyetine girdiler.
Göktürk devletinin özelliklerine bakıldığında.
Bu devlet tarihimizde Türk adıyla kurulan ilk devlettir.
Tarihte bilinen 38 harfli ilk Türk alfabesini kullanmışlardır.
Teşkilatı ve köklü gelenekleri itibarıyla o zamana kadar Orta Asya'da kurulan en büyük ve en önemli devletimizdir.
Ortak kağanlık kullandılar.
Batı Türkistanı Türkleştirdiler.
Ikinci defa Asya'da Türk birliğini sağladılar.
Ilk BizansTürk,Sasani Türk ittifakını kurdular.
Ipek yolu için Sasani,Çin,Ak Hunlarla mücadele ettiler.
Müslüman Arapların Iranın fetine dolaylıda olsa katkıda bulundular.
Türk adına milli ve siyasi bir kimlik kazandırmışlardı.
Bu devletin yıkılma sebeplerine bakıldığında
1)    Boylar arası çekişmenin
2)    Cin baskısı ve entrikaları
3)    Cinli prenseslerin casusluk yapması
4)    Ipek yolunun çinin eline geçmesi
5)    Veraset sistemi etkili olmuştur.
6)    Sürekli güçlü devletlerle mücadele etmeleri



KUTLUK DEVLETI  (2. KÖKTÜRK/GÖKTÜRK )682-745

50 yıl Cin esaretinde yaşayan Göktürkler defalarca bağımsızlık için ayaklandılar (Kürşüt Isyanı)
Başlarında iyi bir lider olmadığından başarılı olmadılar.
682 de Ilteriş (Kutluk) kağan  Tonyukuk la beraber Çin'e baş kaldırdı.
Ötüken de bağımsızlığını ilan etti.
Çin'e tekrar akınlar başladı.
Ilteriş'in ölümünden sonra başa Kapağan kağan başa geçti.
Cin baskı altına alındı.
Kitanlar,Kırgızlar.Onoklar itaat altına alınarak sınırlar genişletildi.
Oguzlar isyan edince isyan bastırıldı.
Kapağan,Oguz isyanından dönerken Çin kışkırtması sonucu Bayurkıların pususuna düştü ve öldü.(716)
Tahta Kutluğun oğlu Bilge kağan geçti.
Kardeşi Kültekin ve vezir Tonyukuk la beraber Çine büyük bir darbe indirdi ve isyanları bastırdı.
Göktürklere en parlak dönemini yaşatan Bilge Kağan 727 de Tonyukuk adına,732 de kardeşi adına 735 kendi adına  birer taş diktirdi.
Bu üçlünün ölümünden sonra devlet zayıflamaya başladı.
Basmıllar,Karluklar,Uygurlar isyan ettiler.
744 de Basmılların baskını sonucu bu devlet sona erdi.

Yıkılma sebepleri ise
1)    Boylar arası çekişmenin
2)    Cin baskısı ve entrikaları
3)    Cinli prenseslerin casusluk yapması
4)    Ipek yolunun çinin eline geçmesi
5)    Veraset sistemi etkili olmuştur.
Kutlukların özelliklerine bakıldığında
Bu devlet Edebiyatımızın ve tarihimizin ilk yazılı örneklerini vermişlerdi.
Kapağan kağan döneminde tarıma önem verilmiştir.
Çine yerleşen Türkler geri istenerek milli bir politika izlenmiştir


UYGURLAR 745-840
9 Oğuz-1Uygur boyundan 10 Uygur diye de anılan Uygurlar Orhun Selenga ırmaklarından Aral gölüne kadar uzanan bölgede yaşıyorlardı.
Çinliler yüksek tekerlekli arabalarından dolayı Kavcı diye adlandırıyorlardı.
Basmıl ve Karluklarla anlaşıp Göktürkleri yenmişler,
744-745 de kendi devletlerini kurmuşlardır.
Kurucuları Kutluk Bilge Kül Kagandır.
Başkentleri önceleri Ötüken sonraları ise Ordu Balık denilen Karabalgasundur.
747 de Moyen Çür Kaganın Türkişleri ve Kırgızları itaat altına aldığını görüyoruz.
751 deki Talas savaşıyla Çinlilerin batıya ilerleyişleri ve Asya hakimiyetleri Müslüman Araplarla beraber olunup önlendi.
Çinlilerin elinden zengin tarım havzasını aldılar.
759 Bögü Kağan Çindeki karışıklıklardan yaralanarak buraya seferler düzenledi.
Birçok Çin şehrini eline geçirdi.
Buradan etkilenerek Manihizmi yeni din olarak kabul ettiler.
Önceleri Budist olan Uygurlar bu dini Çin den aldılar sonra onlara karşı korudular.
805 de Bilge Kağan zamanında Çinde koloniler kurarak buralar da yerleşmeye başladılar.
Aynı kağan adına Karabalgasın yazıtlarını diktirmiştir.
Bu kağandan sonra ülkede düzen bozuldu.
Bağa kağan düzeni sağlamak için kanunlar çıkardı isede başarılı olunamadı.
840 yılında Kırgızların baskını sonucu devlet dağıldı.
Bir kol Kansuya gitti, Xyy. Kansu veya Sarı Uygurlar olarak ortaya çıktılar.
Diğer kol lXyy.Turhan Uygurları olarak karşımıza çıkıyor.
Bu iki kolda daha sonraları Cengiz'in himayesine girdiler ve Moğol'ların Türkleşmesinde rol oynadılar.
Bu devletin özelliklerine bakıldığında
Yerleşik hayata geçen ilk Türk kavmidir.
Il Itmiş Bilge Kağan zamanında ilk Türk şehrini kurdular.
Bu devlet bize mimari eser bırakan ilk Türk devletidir.
Çinlilerle olan etkileşim sonucu Kağıt ve matbaayı kullanan ilk devletimizdir.
14 veya 18 harfli Soğt alfabesini kullanmışlardır.
Gök tanrı inacını bırakıp Asya da başka bir din alan ilk Türk kavmidir.
Bu dinin et yemeyi yasaklaması onların yerleşik hayata geçmelerinde etkili olmuştur.
Bu da savaşçı özelliklerinin kaybolmasını getirmiştir.
Çinlilerle dostça münasebetler kurarak Ipek Yolunu canlı tutmuşlardır.
Siyasi alandan ziyade medeniyet alanında varlık göstermişlerdir.
Cengiz devletinde rol oynadılar.
Çin de koloniler kurdular.


DIÄžER TÜRK TOPLULUKLARI

AVRUPAYA YÜRÜYENLER
AVARLAR 560-805

lV.yy Asya da devlet kurdular.
Göktürklere yenildikten sonra Avrupa'ya göç ettiler.
Macaristan merkez olmak üzere 200 yıl Avrupa'ya hakim oldular.
Bugün ki Slav topluluklarının oluşmasında rol oynayarak onları askeri ve devlet teşkilatı yönünden etkilediler.
619 da Istanbulu kuşattılar.
629  da ise Sasanilerle birlikte kuşattılar.
Istanbulu kuşatan ilk Türk kavmidir.
805 de Frank'lara yenilerek devletleri son buldu..
Avrupa da eriyerek kayboldular.

HAZARLAR

Idil ve Don nehri çevresine hakim oldular.
Yahudiliği benimseyen ilk ve tek Türk boyudur.
Hz.Osman döneminde Müslüman Araplarla savaşarak onların Kafkasya ya girmelerini engellediler. Peçeneklerin bu bölgeye gelmesiyle zayıfladılar.
Xyy da Rus saldırıları sonucu yıkıldılar.
Hazarlar Göktürklerin batı kanadını oluşturmuşlardır.

BULGARLAR
Göktürklerin zayıflamasıyla bağımsız oldular.
Dinyeperden Irana kadar bir bölgede devlet kurdular.
Vll.yy da bu devlet dağıldı ve bölgeyi terkettiler.
Bir kısmı Volga (Idil ) Bulgarlarını oluşturdular.
Bunlar ticaret sayesinde Islamiyeti tanıdı ve benimsediler.
Tarihte ilk Müslüman devletimizi oluşturdular.
Diğer kol ise Balkanlara gelerek Tuna Bulgarlarını oluşturdular.
Hrıstiyanlığı benimsedi ve Slavlaştılar.
Istanbulu kuşatan Tuna Bulgarları daha sonraları Bizans'ın himayesine girdiler.
Bugünkü Bulgaristan ı oluşturdular.
MACARLAR
Peçeneklerin baskısı sonucu Ural ve Idil bölgesinden bugün ki Macaristan bölgesine gelip yerleştiler.
Slavların arasına girerek Slav birliğini engellediler.
Germenlerin Balkanlara inmesini önlediler.
Böylece Germenlerin Slavları yok etmesini önlediler.
Hrıstiyanlığı benimsediklerinden asimle oldular.

PEÇENEKLER
Seyhun nehri ile Aral gölü arasında yaşarlarken Oğuzların baskısı sonucu Kara Denizin batı kıyılarına göç ettiler.
Oymaklar halinde yaşadılar.
Devlet kuramadılar.
Bizans'ın himayesine girdiler.
Onlara paralı askerlik yaptılar.
Ruslarla büyük mücadele ettiler ve onların Kara Denize inmesini önlediler.
Bizans bunlar sayesinde Rusları önlemiş oldu.
Malazgirte bir kısmı Selçuklu ordusuna katıldı.

UZLAR (OÄžUZLAR)
Türklerin en kalabalık ve tarih de siyasi ve medeniyet alanında en fazla varlık gösteren boyudur.
Hazar Denizinin Kuzeyinden gidenler Peçenekler gibi Bizans'ın himayesine girmişlerdir ve onlara paralı askerlik yapmışlardır.
Hazar Denizinin Güneyinden gidenler ise Anadolu'ya Iran'a ve Suriye'ye yerleştiler.

KIPÇAKLAR (KUMANLAR)
Moğulların Türkleşmesinde rol oynadılar.
Ruslarla büyük mücadele ettiler.
Onların Igor destanına konu oldular.
Oğuzlarla da mücadele ederek onlarında Dede Korkut hikayelerine konu oldular.
1030 dan 1239 a kadar Karadeniz kuzeyine hakim oldular
Moğolların baskısı sonucu dağıldılar.

ASYADA KALANLAR
AK HUNLAR(EFTALITLER) 420-562

420 yılında Hunların dağılmasından sonra bir bölümü batı Afganistan da bu devleti kurdular.
Sasani - Göktürk ittifakı sonucu ortadan kalktılar.
Afganistan'ın Türkleşmesini sağladılar.

SIBIRLER (SABIRLER)
V.ve Vl.yy da Sibirya ve Kafkasya arasında yaşadılar.
Daha sonra Orta Avrupa ve Kara Denize kadar yayıldılar.
515-527 de Anadolu ya seferler düzenlediler.
Bizans ve Sasanilerle mücadele ettiler
558 Avarlar hakimiyetlerine son verdiler.
Hazarlarla kaynaştılar.Sibirya'ya adlarını verdiler.

TÜRGIŞLER
Göktürklerin zayıflaması sonucu güç kazandılar.
Göktürklere karşı Çin ve Kırgızlarla işbirliği yaptılar.
Dağınık haldeki Türk kabilelerini toparladılar.
Emevilerin Mavereünnehr'e girmesini önlediler.
Böylece Orta Asya nın Araplaşması önlendi.
Türkiş kağanı adına ilk para bastıran Türk hükümdarıdır.
Yerleşik yaşamışlardır.
766 Karluklar hakimiyetlerine son verdiler.
KARLUKLAR  766-1207
Uygur ve Basmillerle birleşerek ll.Göktürk devletini yıktılar.
751 de Talas savaşında Çinlilere karşı Araplarla birleştier
.Bu savaştan sonra Islamiyeti benimsediler.
Uygurların yıkılmasından sonra kendi devletlerini kurdular.
Islamiyeti benimseyen Asya da ilk Türk boyudur.
KIRGIZLAR 840-1207
Önceleri  Hunlara sonraları Göktürk ve Uygurlara bağlı yaşadıktan sonra 840 da Uygurları yıkarak kendi devletlerini kurdular.
Uygurların yerleşik kültürlerini tahrip etmişlerdir.
1207 Moğul hakimiyetine girdiler.
Manas destanı bunlara aittir.

ORTA ASYA DEVLETLERINDE KÜLTÜR VE MEDENIYET
DEVLET YÖNETIMI

Uygurlara kadar göçebe yaşayan Türklerde toplumun en küçük birimi Oğuş(aile) denirdi.
Oğuşların birleşmesinden Uruğlar (soy-oymak) meydana gelirdi.
Uruğların birleşmesinden boy-bodlar meydana gelirdi.
Boyların birleşmesinden Budun-Bodun (Millet)meydana gelirdi.
Budunun başında kağan bulunurdu.
Türklerin göçebe yaşamalarındaki unsurlardan birisinde bağımsızlıklarına düşkün olmalarıdır.
Buna idi-oksızlık derlerdi.
Siyasi teşkilatın en üst kademesi il-el olup bu devlettir.
Devletin başında kağan-şanyü-han-hakan-idi kut unvanın taşıyan yöneticiler bulunurdu.
Kağanlar Tanrı tarafından bu görevin kendilerine verildiğini düşünürlerdi.
Buna kut denilirdi ve babadan oğula geçerdi.
Ülke hanedanın ortak malı sayılırdı.
Bu da taht kavgalarına neden olurdu.
Hükümdar eşine katun denirdi.
Katun meclislere katılır,elçi kabullerinde bulunur hatta tek başına dahi elçi kabul edebilirdi.
Yönetimi kolaylaştırabilmek için ülke yönetimi bazen ikiye bazen de üçe ayrılır.
1)    Merkez-orta kağan otururdu.
2)    Sol-doğu veliaht prens yönetirdi.
3)    Sağ-batı prens yönetirdi.
Devlet yönetilirken anayasa töre-torü idi.
Devlet idaresinde her yıl yapılan kurultay-toy-kengeşin büyük önemi vardı.


Kağan ve Hatun

Sağ-sol       Konilik      Ayuk  Toy        Kurultay-Kengeş
Doğu-Bat   (Adliye)     (Hükümet)          (DevleMeclisi)                 
Aygucu 
(Başbakan)                                          
Buyruklar
(Bakanlar)                                           
Boy Beyleri

Ayrıca
Iç buyruklar ( Saray Işleriyle ilgili bakan)
Tarkan (Askeri ve sivil idareci)
Tarkan apa (Saray görevlisi)
Tudun (vali)
Tigin (şehzade)
Subaşı (ordu komutanı)
Tamgacı (Damgacı)
Bitikci (katip)

ORDU
Eli silah tutan herkes asker sayılırdı.
Genelde atlı birliklerden oluşurdu.
Metenin kurduğu onlu sistem geçerliydi.
Ordunun dizilişi lile belli bir siteme bağlı idi.
Binilecek atların rengi dahi durulacak ve makama göre belli idi.
Savaşlarda genelde Turan taktiği uygulanırdı.


DIN VE INANIŞ
Orta Asya'da Türkler tek tanrıya inanır,tabiat güçlerini ve ata ruhlarını kutsal sayarlardı.
Bu dine Gök Tanrı,Şamanizim dini denirdi.
Bu dinde Ahiret ,kader ,cennet,cehennem,şehitlik inancı vardı.
Din adamlarına Kam,Şaman denilirdi.
Cenaze merasimine Yuğ töreni denir,Mezarlara Kurgan denirdi.
Ölenlerin arkasından Sagular yakılır,mezarların başına Balballar dikilirdi.
Vatan için ölen şehit kabul edilirdi.
Bu dinin dışında Budizm,Manihizim,Hrıstiyanlık,Museviliğide kabul etmişlerdir.


HUKUK
Yargının başı kağandı ve önemli davalara kağan başkanlık ederdi.
Yargı teşkilatına Konilik denir,yargıçlara Yarganlar denirdi.
Geçerli olan hukukta Töre idi.
Törenin üstüne hiç kimse çıkamazdı.
Göçebelikten dolayı hapis cezası kısa süreli çadır cezası alarak uygulanırdı.
Ölüm cezası vardı ve zina vatana ihanet savaştan kaçmalara uygulanırdı.

KÜLTÜR VE EDEBIYAT

Orta Asya'da Edebiyatımız sözlü Edebiyattı.
Baksı denilen ozanlar tarafında icra edilirdi.
Alfabe olarak Göktürk ve Uygur alfabesi kullanılmıştır.
Edebiyatımızın yazılı hale gelmesi Göktürk abideleriyle başlar.
Sözlü edebiyatımızın örnekleri destanlardır.
Bunlar:
1)    Yaradılış Destanı Altay Türklerine
2)    Alper Tunga (Efrasyab) destanı Sakalara
3)    Şu-Saka destanı
4)    Oğuz Han destanı
5)    Kurtan Türeyiş Destanı Hun ve Göktürklere     
6)    Ergenekon destanı Göktürklere
7)    Türeyiş destanı Uygurlara
8)    Göç destanıBatı Uygurlara
9)    Manas destanı Kırgızlara
10)    Cengizname

SOSYAL VE IKTISADI YAPI
Toplumda yaşayışın temeli eşitlik ve saygıya dayanırdı.
Kölelik yoktu,Sınıflar yoktu.Tek eşle evlilik gecerliydi.
Baba erkil aile yapısı vardı.
Yaşantının temelinde Hayvancılıktan dolayı göçebe yaşam geçerli olup ona göre kültür gelişmişti.
Tarımda yapılırdı.Ticarette önemli idi.
Devletin gelirleri arasında.
1)    Halktan alınan vergiler (Acıl alış biriş)
2)    Arazi vergisi (Kalan veya Kalancı
3)    Hayvan vedrgisi (Kopcır)
4)    Gümrük geelirleri
5)    Savaş ganimetleri
6)    Bağlı devletlerden alınan haraçlar.

Ayrıca Bakınız

 

Ayrıca Bakınız

islamiyetten Önceki Türk Devletleri

Göktürk Haritası

Iskit Medeniyeti (Sakalar) Haritası

Asya Hunları Avrupa Hunları Haritaları

Orta Asya Türk Göçleri

Asya ve Avrupa'da Hun Türk Imparatorlukları

Türklerin Anayurdu ve Göçler Haritası

Osmanlı imparatorluğu Haritaları

Islamiyetten Önce Asya Haritası

Köktürk Kağanlığı Haritası

Uygur Devleti Haritası

Dünya Haritaları

Flash Eğitici Oyunlar

Tarih Haritaları

Tc inkılap Tarihi ve Atatürkçülük Konuları

8 Kutluk (2. Göktürk) Devleti Haritası (681-745)

Tc Inkılap Tarihi ve Atatürkçülük Performans Ödevi

Orta Asya Türk Göçleri Izlenen Yollar Haritası

Tarih Konular

Kpss Tc inkılap Tarihi ve Atatürkçülük