Ölçek ve Ölçek Çeşitleri

Ölçek

Bir yerin, haritasını veya planını yapabilmek için o yer küçültülerek bir düzlem üzerine çizilebilir. Çünkü haritası veya planı çizilecek yerin büyüklüğünde bir kağıt bulmak ve kullanmak olanaksızdır. Bunun için çizilecek yerleri eşit oranlarda küçülterek çizmemiz gerekir. Bu küçültme oranına ölçek denir. Ölçek, herhangi bir yerin plan veya haritası çizilirken, ne kadar küçültüldüğünü gösteren orandır. Plan ve haritaların hepsinde ölçek bulunur.

Iki çeşit ölçek vardır. Bunlar kesir ve çizgi ölçeğidir.

Harita üzerindeki uzunluk

Ölçek =  -------------------------------

Arazi üzerindeki uzunluk


1/25 000, —1/300000 veya 1 : 250 000 şeklinde yazılan ölçeklere, kesir ölçeği denir. Bu ölçekte küçültme oranı, payı 1 olan kesir sayıları ile gösterilir. Kesir ölçeğinde, harita ya da plan üzerindeki 1 cm'lik uzaklığın, gerçek te ne kadar olduğu paydada görülür.

Örneğin, bir planın köşesinde "Ölçek : 1/100" olarak yer almış olsun. Bu kesir ölçeği, gerçek uzunlukların her birinin 100 kez küçültülerek düzlem üzerine geçirildiğini gösterir. 100 cm'lik gerçek uzaklık, planda, 1 cm'lik uzunlukla gösterilmiş demektir. Ölçekten yararlanılarak iki yer arasındaki gerçek uzaklıklar hesaplanmaktadır. Örneğin, 1/3 000 000 ölçekli bir haritada iki şehir arasındaki uzaklık 8 cm olsun. Bu iki şehrin birbirine olan gerçek uzaklığını şu şekilde bulabiliriz:

Gerçek uzaklık = Haritanın ölçeği x Haritadaki uzunluk

3 000 000 x 8 = 24 000 000 cm = 240 km'dir.

Çizgi ölçeği, haritanın bir köşesinde çizgi ile gösterilir. Çizgi ölçeği, haritadaki küçültme oranına göre, eşit bölümlere ayrılıp üzerine rakamlar yazılarak oluşturulmaktadır.

Ölçek rakamından, plan veya haritası yapılan yerlerin, gerçek ölçülerinin ne kadar küçültüldüğünü anlarız

Ölçeklerine Göre Haritalar:

a) Büyük Ölçekli Haritalar: Ölçekleri 1/200.000'den daha büyük olan haritalardır.
Planlar:  Ölçeği 1/20.000'den daha büyük  haritalardır. En ayrıntılı haritalar bunlardır. Şehir imar planları, mühendislik ve kadastro ve yol inşaatlarının yapımında kullanılır.

Topografya Haritaları: 1/20.000 – 1/200.000 arasında ölçeğe sahip haritalarıdır. Kara ve demir yollarının yapımı,  tünel yapımı,  ulaştırma ve sulama işlerin planlanmasında topografya haritalarından yararlanılır. Savaş sırasında da topografya haritalarının büyük önemi vardır.


Büyük ölçekli haritaların özellikleri;

*       Ölçeğin paydası küçüktür,

*       Dar alanları gösterir,

*       Ayrıntı fazladır,

*       Küçültme oranı azdır,

*       Izohipsler arasındaki yükselti farkı azdır,

*       Bozulma oranı azdır.

b. Orta Ölçekli Haritalar: Ölçekleri 1/200.000-1/500.000 arasındaki haritalardır.

c. Küçük Ölçekli Haritalar: Ölçekleri 1/500.000 den daha küçük olan haritalardır. Daha çok atlas haritalarında kullanılır. Dünya, kıtalar veya ülkelerin tamamı ya da bir bölümünü gösteren haritalardır.

Küçük ölçekli haritaların özellikleri;

*       Ölçeğin paydası büyüktür,

*       Geniş alanları gösterir,

*       Ayrıntı azdır,

*       Küçültme oranı fazladır,

*       Izohipsler arasındaki yükselti farkı fazladır,

*       Bozulma oranı fazladır.

Özet Olarak Ölçek:

Harita , haritası yapılacak bölgenin gerçeğe göre ne oranda küçültüleceğine karar verilir. Haritalar da ki küçültme oranına ölçek denir. Harita üzerindeki uzaklık ile doğadaki gerçek uzaklık arasındaki oran, haritanın ölçeğidir. Bir haritanın harita olabilmesi için mutlaka bir ölçeği olmalıdır. . Bu ölçek haritanın altında sağda yazılıdır. Harita ölçeği genellikle kesirli ya da oranlı bir rakam olarak belirtilmektedir. 1 / 1000.000 ya da 1 : 1000.000 gibi. Kesirli ya da oranlı ölçeklerin yanı sıra, grafik ölçek olarak adlandırılan, bir doğru parçası üzerinde bölümlere ayrılmış şekilde gösterilen ölçekler de bulunmaktadır.Kesirli ya da oranlı ölçeklerde, kesrin paydası büyüdükçe, haritanın gösterdiği ayrıntı azalır. Farklı bir söyleyişle kesrinin paydası küçük olan haritalar daha fazla ayrıntıya sahiptirler.Örneğin, 1 / 100.000 ölçekli bir haritanın anlamı, harita üzerindeki 1 santimetrenin gerçekte 100.000 santimetre ( 1000 m. ) olduğudur. 1 / 50.000 ölçekli bir haritada ise, 1 cm = 50.000 cm ( 500 m. ) dir. Özetle daha ayrıntılı bir harita istiyorsak, paydasında yazan rakamı daha küçük bir harita tercih etmemiz gerekecektir.Dağcılar ya da doğa ile uğraşan insanlar tarafından tercih edilen haritalar, 1 / 50.000 veya 1 / 25.000 ölçekli haritalardır. Bu tür haritalarda doğada bizlere lazım olabilecek bir çok ayrıntıyı bulabiliriz. Özel olarak hazırlanan orienteering haritaları ise, 1 / 15.000 veya 1 / 10.000 ölçekli olmakta ve daha çok ayrıntıyı barındırmaktadır. Örneğin arazi üzerindeki bir dikenli tel bile bu haritalarda belirtilmektedir.Burada karıştırılan ve genellikle yanlış kullanılan bir kavrama da kısaca yer vermek istiyorum. Paydasında yazan rakam küçük olan bir harita, "küçük ölçekli" bir harita değildir. Tersine büyük ölçekli bir haritadır. Paydasında yazan rakamın küçük olmasına bakarak haritayı küçük ölçekli olarak adlandırmak yanlış bir tanımlamadır. Çünkü paydada yazan rakam, küçüldükçe aslında haritanın ölçeği büyümektedir.

Ayrıca Bakınız

Çizik Ölçek Yardımıyla Gerçek Uzaklığı Bulma

Fiziki Haritalarda Renklendirme Yöntemi

6. Sınıf Sosyal Bilgiler Ders Notları

Türklerin ilk yurdu ve Türk Göçleri Kavimler Göçü

Paraleller ve Meridyenler

6.Sınıf Sosyal Bilgiler Soruları

6. Sınıf Sosyal Bilgiler Performans Ödevleri

7.Sınıf Sosyal Bilgiler Konuları

Ülkeler Ansiklopedisi

Tarih Haritaları

Coğrafya Haritaları

Eğitici Flash Oyunlar

Atatürk Resimleri (105)

Türk Bayrakları (35)